Nguyên Liệu
Hoa bụp giấm
Hibiscus sabdariffa

Bụp giấm, atiso đỏ, hoa vô thường, đay Nhật, lạc thần hoa, hibiscus: nghe như sáu loài khác nhau, nhưng thật ra chỉ là một. Đó là loài hoa đỏ sẫm, vị chua, làm nên chai cider Hibiscus của Bazan.
Tên khoa học của cây là Hibiscus sabdariffa, tiếng Anh gọi là roselle. Bài viết này giải thích từng tên gọi, kể đôi chút về nguồn gốc của cây và cách người Việt dùng loài cây này ngày nay.
Một loài hoa, nhiều tên gọi
- Bụp giấm. Tên thường gặp trong sách thực vật. Bụp là cách người miền Nam gọi hoa dâm bụt (bông bụp), còn giấm là vì vị chua: loài bụp chua như giấm.
- Atiso đỏ. Tên quen thuộc nhất trên các hũ trà, siro và mứt. Thật ra cây không phải atiso, cũng chẳng có họ hàng gì với atisô Đà Lạt. Không ai rõ tên gọi này bắt đầu từ đâu, có lẽ vì đài hoa đỏ, dày và mọng trông hơi giống một búp atiso nhỏ.
- Hoa vô thường. Vô thường là chữ của nhà Phật. Trong các tên gọi, đây có lẽ là cái tên nên thơ nhất.
- Đay Nhật. Đay là cây lấy sợi, và tên gọi này nhắc đến một công dụng khác của cây: ở nhiều nước châu Á, người ta trồng các giống thân cao để lấy sợi từ vỏ thân chứ không lấy đài hoa.
- Lạc thần hoa. Âm Hán Việt của tên tiếng Trung 洛神花.
Ngoài ra còn một số tên địa phương như bụp chua, và hầu hết đều nói lên cùng một điều: cây này chua.
Còn hibiscus là cái tên in trên nhãn chai của chúng tôi, cũng là tên quốc tế quen dùng cho loại đồ uống này. Nói cho đúng thì Hibiscus là tên của cả một chi với vài trăm loài, trong đó có cây dâm bụt hay trồng làm hàng rào. Chỉ riêng loài này được trồng để ăn và uống.
Nguồn gốc
Bụp giấm nhiều khả năng có nguồn gốc từ châu Phi. Các nhà thực vật học cho rằng ban đầu người ta thuần hóa cây để lấy hạt, có thể từ khoảng 4000 năm trước Công nguyên ở vùng Sudan ngày nay, còn việc dùng lá và đài hoa thì đến sau. Đến nay, châu Phi vẫn có những thức uống nổi tiếng làm từ loài hoa này, như karkadé ở Ai Cập và Sudan hay bissap ở Senegal.
Từ châu Phi, cây theo chân con người đi khắp nơi. Các giống trồng lấy lá và đài hoa đến châu Mỹ và châu Á vào khoảng thế kỷ 17, nhờ đó Mexico có agua de Jamaica và vùng Caribe có sorrel. Các giống lấy sợi sang châu Á muộn hơn, vào đầu thế kỷ 20.
Theo PROSEA, bộ tài liệu về tài nguyên thực vật Đông Nam Á, bụp giấm được đưa vào Việt Nam năm 1957. Người trồng ở Huế thì kể thêm một câu chuyện về sau: năm 1992, một giáo sư người Đức mang hạt giống sang nghiên cứu, rồi nhà khoa học Mai Thị Tấn tiếp tục công việc ấy. Dù đến bằng cách nào, bụp giấm nay đã bén rễ ở Việt Nam. Cây được trồng nhiều ở Bình Thuận, Đồng Nai, Lâm Đồng và các tỉnh miền Trung đầy nắng gió. Ở Phong Điền gần Huế, hàng chục héc-ta sắn và đậu đã chuyển sang trồng bụp giấm.
Bụp giấm là cây một năm, cao khoảng 1,5–2 m. Thứ người ta thu hoạch thật ra không phải là bông hoa. Hoa có màu nhạt và mau tàn. Sau khi cánh hoa rụng, đài hoa bao quanh quả lớn dần, dày và mọng lên, chuyển sang màu đỏ sẫm. Đó mới là phần được hái, thường vào khoảng tháng 9 đến tháng 11.
Người Việt dùng bụp giấm như thế nào
Bụp giấm chủ yếu dùng để pha đồ uống. Đài hoa khô đem hãm như trà, uống nóng hay thêm đá đều được, cho ra thứ nước đỏ như hồng ngọc, chua thanh.
Đài hoa tươi thì xếp vào hũ, ngâm với đường. Sau vài ngày, nước đường thành siro, pha với nước và đá là có ngay một ly giải khát, còn đài hoa ngâm thì ăn như mứt.
Bụp giấm còn có mặt trong gian bếp. Canh chua là món quen thuộc của miền Nam, từ Sài Gòn đến Cần Thơ và khắp miền Tây. Người ta thường nấu canh chua với me, nhưng lá giấm và đài hoa bụp giấm cũng cho vị chua không kém, đặc biệt hợp với các loại cá da trơn.
Cũng có nơi đem bụp giấm ngâm rượu hoặc làm rượu vang. Đây là cách dùng gần với việc chúng tôi đang làm nhất.
Bạn cũng sẽ gặp bụp giấm ở nhà thuốc, kèm theo nhiều lời giới thiệu về công dụng với sức khỏe. Chuyện đó xin nhường cho người có chuyên môn. Chúng tôi dùng bụp giấm vì nó ngon.
Bụp giấm ở Bazan
Chai cider Hibiscus của Bazan bắt nguồn từ một chuyến trekking ở cao nguyên Đắk Lắk: chúng tôi hái thử một bông bụp giấm tươi ngay bên đường, nếm thử, và mê luôn.
Lúc đầu, chúng tôi chưa hề nghĩ đến đồ uống mà chỉ định làm một loại mứt. Rồi ý tưởng đem lên men nảy ra, và đến khoảng năm 2019, cider Hibiscus ra đời. Theo cách hiểu truyền thống, cider được làm từ táo, còn ở đây phần nền là trà hibiscus. Chúng tôi gọi là cider Hibiscus vì thức uống này cũng được lên men, có ga và mang đúng phong cách của một ly cider. Không có công thức nào để học theo, nên mỗi mẻ là một chuyến phiêu lưu nho nhỏ, vừa làm vừa dò đường.
Bazan dùng bụp giấm trồng ở Tây Nguyên. Hoa cho cider màu đỏ và vị chua thanh, chúng tôi thêm chút quế và gừng để hương vị tròn đầy hơn. Cider Hibiscus có độ cồn khoảng 4,8%, ít đường, và đã ba năm liên tiếp nhận giải Untappd Community Award.
Nhấp một ngụm, bạn sẽ thấy vị chua thanh, đậm đà, theo sau là hậu vị ấm của quế và gừng. Cider này hợp với các món cay như bún bò Huế, nem nướng hay vịt quay, đem pha spritz cũng ngon.
Câu Hỏi Thường Gặp
Bụp giấm là gì?
Bụp giấm là cây Hibiscus sabdariffa, thuộc họ Bông (Cẩm quỳ). Phần được dùng là đài hoa màu đỏ sẫm, vị chua, thường dùng để pha trà, ngâm đường, làm siro, làm mứt hoặc nấu canh chua.
Bụp giấm, atiso đỏ và hibiscus có phải là một không?
Đúng vậy. Bụp giấm, atiso đỏ, hoa vô thường, đay Nhật và lạc thần hoa là các tên gọi khác nhau của cùng một loài Hibiscus sabdariffa. Hibiscus là tên quốc tế thường dùng cho loại trà và đồ uống làm từ đài hoa này.
Atiso đỏ có phải là atiso không?
Không. Atiso (atisô) trồng ở Đà Lạt là cây Cynara scolymus thuộc họ Cúc. Atiso đỏ là cây Hibiscus sabdariffa thuộc họ Bông. Hai cây khác hẳn nhau, chỉ giống nhau ở cái tên.
Bụp giấm tiếng Anh là gì?
Tên tiếng Anh của bụp giấm là roselle. Trà và đồ uống làm từ đài hoa thường được gọi là hibiscus, ví dụ hibiscus tea.
Bụp giấm có phải là hoa dâm bụt không?
Không. Dâm bụt (bông bụp) là cây Hibiscus rosa-sinensis, trồng làm cảnh và làm hàng rào. Bụp giấm là Hibiscus sabdariffa, trồng để lấy đài hoa. Hai loài cùng chi Hibiscus nhưng khác nhau.
Người ta dùng bộ phận nào của cây bụp giấm?
Chủ yếu là đài hoa. Sau khi cánh hoa rụng, đài hoa quanh quả lớn dần, dày, mọng và chuyển sang màu đỏ sẫm. Đây là phần thường được gọi là hoa bụp giấm hay hoa atiso đỏ. Lá non cũng được dùng để nấu canh chua.
Bụp giấm có nguồn gốc từ đâu?
Bụp giấm nhiều khả năng có nguồn gốc từ châu Phi và theo chân con người sang châu Á từ khoảng thế kỷ 17. Tài liệu ghi nhận cây được đưa vào Việt Nam năm 1957. Hiện nay cây được trồng ở nhiều nơi tại Việt Nam như Bình Thuận, Đồng Nai, Lâm Đồng và các tỉnh miền Trung.
Mùa bụp giấm là khi nào?
Vụ thu hoạch chính thường vào khoảng tháng 9 đến tháng 11. Đài hoa được dùng tươi khi vào mùa và phơi hoặc sấy khô để dùng quanh năm.
Vì sao gọi là cider Hibiscus khi không làm từ táo?
Theo cách hiểu truyền thống, cider được làm từ táo. Cider Hibiscus của Bazan lấy trà hibiscus làm nền, được lên men tự nhiên, có ga và có độ cồn khoảng 4,8% như một ly cider. Tên gọi cider Hibiscus thể hiện cả nguyên liệu lẫn phong cách của thức uống này.
Cider Hibiscus của Bazan có độ cồn bao nhiêu?
Khoảng 4,8%, ít đường, có thêm chút quế và gừng bên cạnh vị chua của hoa bụp giấm.
Mua cider Hibiscus Bazan ở đâu?
Cider Bazan có mặt tại nhiều quán bar, nhà hàng và cửa hàng. Hãy nhắn cho Bazan qua Facebook hoặc trang liên hệ để được hướng dẫn đến điểm bán gần bạn nhất.
